Onlangs mocht ik spreken voor een groep juristen. Ik kijk daar altijd enorm naar uit. Je moet namelijk weten dat ik niet alleen geboeid ben door gedragsbiologie. Het strafrecht heeft minstens net zoveel mijn bijzondere interesse. De scheidslijn tussen acceptabel gedrag en strafbaar gedrag is in de praktijk maar heel dun. Het fascineert mij hoe mensen die scheidslijn vaak gewild en soms ongewild overschrijden. Onze maatschappij is dan zo ingericht dat je je daarover moet verantwoorden ten overstaan van één of meerdere rechters. Dieren kennen geen geschreven wetten en lossen hun conflicten daardoor fysiek op. Maar niet altijd. Van onder andere chimpansees is bekend dat zij empathie kennen. Dit inlevingsvermogen maakt dat zij de gevolgen van hun daden kunnen evalueren, wanneer zij een reactie bij de ander waarnemen waaruit zou kunnen blijken dat de eens zo fijne verbinding onder druk is komen te staan. Zo zijn bij deze apen door onder andere Frans de Waal en Otto Adang verschillende vormen van verzoening waargenomen. Van een voorzichtige zoen op de mond tot een arm om de schouder. En natuurlijk speelt vlooigedrag een belangrijke rol in het behouden van verbinding met de andere apen. De toenadering en aanraking maken duidelijk wat de betreffende aap wil zeggen. Geen rechter of advocaat nodig, zou je denken, alhoewel, advocaat betekent vanuit het Latijn vertaald: erbij geroepen. Je haalt er dus iemand bij wanneer je (juridische) ondersteuning nodig hebt, een advocaat. Dat is wat chimpansees wel doen, bondgenoten zoeken om zich sterker te maken.
Ons strafrecht gaat eigenlijk over het in toom houden of corrigeren van menselijk gedrag. In mijn lezingen laat ik aan de hand van voorbeelden zien hoe onze hersenen reageren op veranderingen in de omgeving. Ervaren wij die verandering als een directe bedreiging, dan zullen wij de neiging om fysiek te reageren onderdrukken. Omdat we weten wat de juridische gevolgen van dat gedrag voor ons betekenen. En we belanden liever niet in een rechtszaal. Zonder wetten en regels zou onze samenleving er een stuk wilder uitzien. En waar dieren vaak niet veel meer kunnen dan elkaar fysiek terechtwijzen, heeft het recht de mens beschaving gebracht. Omgangsvormen zijn er in de afgelopen eeuwen door veranderd. Beoordeling van de feiten door een rechter, het toetsen aan de wet en het opleggen van een sanctie binnen de kaders van diezelfde wet, maken dat processen eerlijk en onafhankelijk kunnen worden gevoerd. En daar is onze maatschappij mee gediend.
Recent was in het nieuws dat twee groepen chimpansees met elkaar in een hoogoplopend conflict zijn. Een te grote groep van deze mensapen (de Ngogo-groep) was ooit gesplitst in twee kleinere groepen, met elk hun eigen alfaman. Toen na enige jaren de groepen elkaar weer tegenkwamen, was er niet bepaald sprake van een prettige reunie. Er braken heftige gevechten uit. Er vielen bijna dertig doden te betreuren in de gevechten die plaatsvonden. De natuur kon haar gang gaan. Gelukkig hebben wij onze natuurlijke drang met regels en wetten enigszins onderdrukt.
Ik ben benieuwd wanneer chimpansees strafrecht gaan invoeren.
Daniel Seesink (Bewust Zoo)
Organisatieprimatoloog Daniel Seesink houdt met zijn lezing 'Professioneel vlooien, waarom zou je?' mensen aan de hand van apengedrag een spiegel voor waarin zij hun eigen gedrag zullen herkennen. Boekingen via Speakers Academy.
website | facebook | linkedin