Twee aapjes zitten ieder in een ruimte. Het lijken vriendjes te zijn. De ruimtes zijn slechts door gaas van elkaar gescheiden. De aapjes kunnen elkaar dus zien. De onderzoeker vraagt de twee aapjes om precies hetzelfde taakje te doen. Ze geeft een steentje aan één van de aapjes en vraagt het terug te geven aan de onderzoeker. In ruil daarvoor krijgt het aapje een beloning. In dit geval een stukje komkommer. Het aapje is tevreden en eet het lekker op. Het tweede aapje krijgt ook een steentje. De onderzoeker vraagt het steentje terug, het aapje doet dat en ontvangt een beloning. Maar dat is ineens geen komkommer meer, maar een lekkere, sappige, rode druif. Het eerste aapje ziet dat. Wat zou dat doen met zijn gedrag? Het eerste aapje krijgt wederom een steentje en weet niet hoe snel hij dat weer moet teruggeven aan de onderzoeker. Zou hij ook zo'n lekkere druif krijgen? Helaas voor hem: het is een onderzoek, dus het eerste aapje krijgt weer een stukje komkommer en geen lekkere druif. En dat schiet hem in het verkeerde keelgat. Het eerste aapje denkt niet lang na en gooit het stukje komkommer in een rechte streep naar de onderzoeker terug. En dat niet alleen, het aapje begint ook wild te trekken aan het plexiglazen scheidingswandje tussen hem en de onderzoeker in. Het is duidelijk dat hier onrecht heeft plaatsgevonden. En wat doet het tweede aapje intussen? Die geniet van zijn volgende druif nadat hij zijn steentje weer heeft teruggeven aan de onderzoeker.
Het is een klassiek gedragsexperiment dat aantoont dat het ontvangen van een ongelijke beloning voor het uitvoeren van eenzelfde taak tot protest leidt. Herken je dat? Voor wie (kleine) kinderen heeft, kan dat haast niet anders. Ook zij weten feilloos aan te geven wanneer zij minder bedeeld worden dan een broertje of zusje. Dat mechanisme zit heel diep in ons brein verankerd. Iets met wederkerigheid en overlevingskansen.
Dat dit voor volwassenen niet anders is, ondervond ik onlangs toen ik zakelijk bij iemand (de 'onderzoeker') om legitieme redenen tussentijds een contract wilde opzeggen. De relatie was altijd informeel geweest. Alles was bespreekbaar. Totdat het er kortgeleden dus op aankwam. Ik legde een verzoek neer - het steentje - en verwachtte een druif te krijgen. Maar in plaats daarvan kreeg ik een stukje komkommer. Op zich niks mis met een stukje komkommer, zou je denken. Ware het niet dat ik wist dat een andere ondernemer (het tweede aapje) in exact dezelfde situatie een flinke rode druif had gekregen. Dan valt een stukje komkommer wel een beetje tegen. Wat was hier aan de hand? Er zou toch niet met twee maten gemeten worden? Dit bleek echter wel het geval. Het eerste aapje vond dat niet leuk en liet dat duidelijk aan de onderzoeker merken. En wat deed de onderzoeker die de kans had om de zaak weer recht te trekken? In plaats van druiven te halen, sneed zij nog een paar extra stukjes komkommer af.
Wat denken jullie? Heb ik ze opgegeten?
Daniel Seesink (Bewust Zoo)
Organisatieprimatoloog Daniel Seesink houdt met zijn lezing 'Professioneel vlooien, waarom zou je?' mensen aan de hand van apengedrag een spiegel voor waarin zij hun eigen gedrag zullen herkennen. Boekingen via Speakers Academy.
website | facebook | linkedin